दीर्घ

ओलांडत जाते पाणी
दृष्टीची खोल सराई

क्षणभर घुटमळते पाई
वाहण्यातली अगतिकता

गुरफटते दव जगण्यातच
विस्मरते विरून जाणे 

 

अनंत ढवळे 

(लिहितो आहे ) 

लिरिक

जगण्याची रीत उमगली
पण जगणे कळले नाही 

साधने किती भवताली
गर्दीत हरवलो आहे 

आता हे शोधत फिरणे
अडखळणे वा भिरभिरणे

चौफेर खिन्नसे काही
ओथंबून आले आहे 

मिणमिणली वात उगाचच
अंधार गडदला आणि  

.अनंत ढवळे 

बघ

चिंतक म्हणेल फक्त बघत राहा
प्रतिक्रिया देणे व्यर्थ आहे, नपेक्षा

व्याख्या कर आणि त्या 

हस्तमैथुनी आनंदात वाहावत जा काही 

क्षण.

.अनंत ढवळे

भाषा

 १.

आधी येते 

जीवनयापन 

नंतर येते भाषा 

मग खूप नंतर कधीतरी

संघटित धर्म

२.

भाषा धर्माहून जुनी आहे 

म्हणजे 

आपले धर्माधारित भाषाभिनिवेश देखील 

नवेच आहेत.

३.

भाषा म्हणजेच जाणीव 

किंवा चेतना 

किंवा चेतनेचा 

दस्तऐवज 

असे गृहित धरणे 

ठीकच आहे 

भाषेला धरून 

तुम्ही पोचू शकता 

थेट ज्ञात उगमापर्यंत.

४.

इतिहास लिहून घेतला जातो 

मिथके बनत जातात

एरवी ही गुंतागुंत ना सोडवणारी 

पण दोन्हींचे पुरावे सापडतात 

भाषेच्या धूळ भरल्या 

दप्तरांतून.

5.

प्रत्येक माणूस बनवत जातो 

आपापली भाषा 

आधीचे घेऊन 

काही नवे जोडून 

पण मुख्यत: बरेचसे त्यागून 

एका अर्थी प्रत्येकातच दडलेला असतो 

वेरूळचे लेणे खोदणारा  

अनाम मूर्तिकार.

.अनंत ढवळे 

1

स्वस्थ बसणे खरी कला मित्रा
एरवी मार्ग हा खुला मित्रा

रंग सारेच खूप बेढंगी
तू विसरशील कुंचला मित्रा

चित्त थाऱ्यावरी तुझे नाही
छंद वाईट लागला मित्रा

आपले मन उदास असले की
स्वच्छ आकाशाही बला मित्रा

साल हेही निघून गेलेले
काळ वाहून चालला मित्रा 

रोजचा सूर्यही जुना होतो
सूर बनतात खोकला मित्रा

..

अनंत ढवळे 

2

हे जे निघून गेले
डोळ्यांपुढून सारे
काय त्याचे 

हा जो प्रवास झाला
काय त्याचे

जगताना जे क्षरले
झिजले
आणि हरवले 

आणि मग कधीतरी
मोजत असताना जे
आठवलेही नाही
काय त्याचे 

ते जगणारे आपणच होतो
जे क्षरले
विस्मरणात गेले

तेही आपणच 

हजारदा धूळ झटकून
पुन्हा उभे राहणारे देखील
आपणच

काय त्याचे ? 

. अनंत ढवळे

लिरिक २

हे जे निघून गेले
डोळ्यांपुढून जीवन
काय त्याचे 

हा जो प्रवास होता
काय त्याचे

जगताना जे क्षरले
झिजले
आणि हरवले
काय त्याचे 

मग मोजत असताना जे
आठवले ही नाही
काय त्याचे 

ते जगणारे आपणच होतो
जे क्षरलो ते देखील

काय त्याचे ? 

— अनंत ढवळे

आलबेल

स्वत:ची अशी काही बरीवाईट मूल्यव्यवस्था असेल तर माणसे त्या मूल्यव्यवस्थेच्या ढासळण्याबद्दल चिंतित होतात - पण आपली सगळीच्या सगळी मूल्ये धोक्यात आहेत असे त्यांना जेंव्हा वाटू लागते तेंव्हा मात्र त्यांच्या मनात वैयक्तिक अथवा  सामाजिक संकटाची पुरेपूर जाणीव निर्माण होते . मग लोक चिडतात आणि संघर्ष करू लागतात . यामागे केवळ मूल्यव्यवस्थेचे ढासळणे नसून  भीती अथवा धोक्याची भावना देखील असते.

आपली मूल्ये कुठल्याही अडचणीत नसण्याची जाणीव माणसांना स्थैर्य अथवा सगळं काही आलबेल असण्याचा अनुभव देते. 

पण अशी काही मूल्येच  नसतील (किंवा ती असलीत तरी त्यांची जाणीव नसेल) आणि काही धोका वाटत नसेल तर घटनांकडे सपशेल दुर्लक्ष केले जाते. 

आपली अशी काही मूल्ये आहेत अशी जाणीव नसेल पण भीती अथवा धोक्याची भावना असेल - तर लोक अस्वस्थ होतात. जे होतय ते बरं नाही अशी काही अस्फुट भीती वाटू लागते.

समाजातले बहुतेक घटक  काळात यातल्या कुठल्या न कुठल्या अवस्थेतून जात असावेत असे वाटते. आपल्यासभोती घडणाऱ्या घटनांवर ज्या काही प्रतिक्रिया येतात त्या समजून घेण्यासाठी ही मांडणी तशी उपयोगी आहे. 

( द सोशियोलॉजिकल इमॅजिनेशन या पुस्तकात ही रचना आलेली आहे. समजण्यात अथवा पुनर्मांडणी करण्यात काही घोळ झाले असतील तर ते माझे आहेत. )

लिरिक -1

तुझ्यासोबत जसे गेलेत क्षण 

तसे काहीच नाही 

हवा गाते उगाचच कालची  

आत्मज उदासी

अशा वैराणतेचे रंग 

घ्यावे काय द्यावे 

कुठे सोडून यावे 

मग स्वतःला 

पुन्हा आवाज ते घुमतील, राहो 

तुझ्या हसण्यातले 

जे नम्र काही 

तसे काहीच नाही 

- अनंत ढवळे 

( लिरिक ) 

 

1

मळभ जे दाटून आले काय त्याचे
विखुरले शतखंड माझे काय त्याचे 

.

अनंत ढवळे 

कबीरी भैरो

१.

संदिग्ध जागांमधून 
भेलकांडणारे आगत  
आर्जव
खरेपणाकडे जाणारी 
खाचखळग्यांची वाट 
क्षणभराचा बिछाना
बनून गेलेली.

२.

सापडणे 
शोधून देणे 
खरेपणाची शाब्दिक 
समीकरणे 
या संधीप्रकाशात
वितळत गेलेली.

३. 

चाचपडत जाणे

 

--

(अपूर्ण)

1

 तुझा सल तुझा नाही 

वैश्विक आनंद किंवा 

दुःखाप्रमाणे

हे जगडव्याळ डिप्रेशन देखील

तुझे नाही 

मघाशी भरून आलेले आभाळ 

देखील अलिप्तच होते

म्हणजे तुझी क्षणभर जोडली गेलेली नाळ

बुजून गेलेल्या 

पांधीसारखी

रुक्ष तृणांकित नोंद

तुझे स्वप्न तुझे नाही

ही चतकोर पांढरी 

फुले तुझी नाहीत

ते आक्रांतक काटेही 

तुझे नाहीत 

तू आहेस हेच

असणे हीच आहे

रंग हरवलेल्या 

लाल कन्हेराची 

भयमूलक जाण.

.

अनंत ढवळे

वलये

वलये आहेत 

काही बनलेली 

काही बनवलेली

ऐच्छिक

यादृच्छिक 

नैसर्गिक 

म्हणजे 

समोरच्या डबक्यात मजेशीर 

उडी मारून 

छपाक्कन पाणी उडवणे  

हा भाग केवळ 

ऐच्छिक नसावा  

छातीठोक मीमांसा

एकेकाळी गजबजलेल्या 

आताच्या निमर्नुष्य 

दगडी 

हाटांसारखी.

-

अनंत ढवळे 

 

 

1

रोचक अनुभवासाठी
केलेला विक्षिप्तपणा

देखील त्रासदायक 
प्रकार आहे जगून 

बघण्यातला. एखादा
काट्याकुट्यांचा चढ 

घेऊन जावा मोकळ्या
ढाकळ्या दृश्यापर्यंत

तसे काहीसे - पण ह्यात 
सामील असतेच आपल्यातले

बिलंदर पोर

अनुभवाला चोळामोळा 
करून भिरकावून 

देणारे.
..

अनंत ढवळे

1

ठराविक काळातले 
अमुक बिंदू 
ह्यापेक्षा अधिक 

नाही या कथेचे महत्व
आधीचे बिंदू लोप

पावलेत निसर्गक्रमानुसार 
भवताल उभे करून जमतील 

तसे. किती वेळ जातो आपला 
आधीच्यांचे भवताल धुंडाळून 

बघण्यात. आणखी किती जाईल
अशा अवकाशी स्तूपांचे बांधकाम 

करण्यात.

--

अनंत ढवळे 

 

1

चालली दूर गलबते कोठे

सांग असतात आसरे कोठे

रंग पडतील हे फिके मितवा

राहते काय राहते कोठे

काय भरतेय पोकळ्या साऱ्या

चालले रास दंगणे कोठे 

पाहिली चार दोन अंगांगे

पूर्ण डोळ्यात मावले कोठे 

एकरंगी बनून गेलो पण

दोघुलेपण निनादते कोठे

..

अनंत ढवळे 

अहिर भैरो

१.

घुमटांचे निदिध्यासी

अचल पार करून

वितळून आले आहे

हे एकसंथ आवाजांचे

मानसरोवर. एक निराशय

वाहत जाणारे अगत

दीर्घ.

२.

आतबाहेर हलणाऱ्या

सावल्यांची गतिविहीन

मंडळे. निसटून जाणारे

बरेच काही घेऊन निरभ्र

बसलेले मर्यादरहित 

रिकामे- भक्क आकाश

निरीह एखाद्या तसदी सारखे.

३.

भरून आलेत इतक्या

रेलचेल कणप्रवाहांसोबत

डोळे. अथवा श्वास आणि 

जन्म. हे ध्वनी 

टोकांची अंतरे ओलांडून 

विस्कळून धुंडाळून 

आपले चिन्ह शोधत 

आलेले.

..

अनंत ढवळे

1

ही मिथके वेल्हाळ केशरी

दोघांचे आभाळ केशरी

ओठांवर खुललेले केसर

ही थरथर लडिवाळ केशरी

इच्छांचे पक्षी किलबिलते

पण त्यांचेही भाळ केशरी 

करुणेची उठणारी वलये 

हंबरणारी हाळ केशरी 

मी गातो कोणाची सूक्ते

डोईवर भूपाळ केशरी 

-

अनंत ढवळे 

लिहितो आहे 

कविता

पुन्हा खिन्नतेचे तळे साचले 

उभारून आली सुनी रिक्तता

अशा दीर्घ रेषेत मी पांगलो 

जसा दूरच्या पाखरांचा थवा 

भुरी तांबडी आर्तता खेचतो 

अथांगातला जोगिया दूरचा 

प्रवासी कुणी शोधतो आसरा 

ऋणारंभ जे व्ह्यायचे व्ह्यायचे 

कलंडून गेलेत निर्धार की 

निरोपातले आर्त हेलावते 

पहाडांमधे एकटी शून्यता 

तुझ्या आत की दुःख माझे जसे 

तुझ्या आत की दुःख माझे जसे 

.

अनंत ढवळे 

ग़ैन

कुछ ऐैन हुए कुछ ग़ैन हुए 
बस यूं समझो बेचैन हुए 

दो चार जो बीते उसके संग
उन लमहों के कौनैन हुए 

दो चार जो लिखनेवाले थे
आगे पीछे सब बैन हुए 

कुछने नेहरू को गाली दी
बाकी नेहरू के फैन हुए 

देखे क्या क्या फ़ितने मुशफ़िक़
आवाराकुन जब नैन हुए

__

अनंत ढवळे

1

पहाडांमधे एकटेपण असे
तुझ्या आत की दु:ख माझे जसे 

-

अनंत ढवळे

आहेत दोन

१.

आहेत दोन

नाही-नाही, अनेक

उफाळून येणारे वर 

आपल्या आतून

म्हणजे हे नाव-गाव ओळखपाळख 

निव्वळ चकवा.

२.

किती मी आलेत

वर तवंगून 

ह्या निरंकुश 

मंथनातून.

३.

परिणमन आहे

हाताबाहेरचं, बुध्दीच्या कवेत न येणारं

हात वर करून 

मोकळं होण्यातला पळपुटेपणा 

तात्विक  बनून खपवता येतो 

पळपुटेपणाच्या कक्षेत बसवता 

येण्याइतपत.

४.

माणसं अशीच होती

रामकृष्णांच्या काळात

किंबहुना त्या आधी 

आणि 

नंतरही.

५. 

जुन्यांच्या चिंतनावर 

हात मारून

निवांत मिशा पुसताहेत 

तत्वचिंतक बोके

आपणही.

.

अनंत ढवळे